مجمع جهانی اقتصاد، هرساله اقدام به انتشار گزارشی مهم تحت عنوان گزارش ریسکهای جهانی میکند. گزارش که شاید عنوان مهمترین گزارش این مجمع را از آن خود کند.
گزارش Global Risks Report یا گزارش ریسکهای جهانی مهمترین گزارش سالانه مجمع جهانی اقتصاد (World Economic Forum) درباره ریسکهایی است که میتوانند در سالها و دهههای آینده بر اقتصاد، سیاست، فناوری، محیطزیست و جامعه جهان اثر بگذارند.
این گزارش از سال ۲۰۰۶ هر سال، همزمان با نشست سالانه داووس منتشر میشود و به همین دلیل یکی از معتبرترین منابع برای مدیران، سیاستگذاران، سرمایهگذاران و پژوهشگران حوزه آیندهپژوهی و مدیریت ریسک محسوب میشود.
گزارش ریسکهای جهانی چگونه تهیه میشود؟
این گزارش صرفاً نظر نویسندگان مجمع جهانی اقتصاد نیست، بلکه بر پایه یک نظرسنجی گسترده به نام Global Risks Perception Survey تهیه میشود.
در نسخه ۲۰۲۶:
- بیش از ۱۳۰۰ نفر در نظرسنجی شرکت کردهاند.
- شرکتکنندگان شامل مدیران ارشد شرکتها، مقامات دولتی، دانشگاهیان، متخصصان ریسک، سازمانهای بینالمللی و نمایندگان جامعه مدنی هستند.
- علاوه بر نتایج نظرسنجی، هیئت مشاوران گزارش و شبکه «شوراهای آینده جهانی» نیز در تحلیل نتایج مشارکت دارند.
بنابراین خروجی گزارش، بیشتر اجماع دیدگاه خبرگان جهانی است تا پیشبینی قطعی آینده.
این گزارش چه چیزی را اندازهگیری میکند؟
گزارش معمولاً به چهار سؤال اصلی پاسخ میدهد:
۱. مهمترین ریسکهای جهان کداماند؟
۲. این ریسکها در چه بازه زمانی اهمیت دارند؟
از سال ۲۰۲۶، گزارش ریسکها را در سه افق بررسی میکند:
- ریسکهای فوری (سال جاری)
- ریسکهای کوتاهمدت (حدود دو سال)
- ریسکهای بلندمدت (حدود ۱۰ سال)
این تفکیک نشان میدهد ممکن است یک ریسک امروز کماهمیت باشد اما در ده سال آینده به یکی از مهمترین تهدیدهای جهان تبدیل شود؛ مانند پیامدهای هوش مصنوعی.
۳. روند تغییر ریسکها چیست؟
یکی از ارزشمندترین بخشهای گزارش، مقایسه سالبهسال رتبههاست.
مثلاً در گزارش ۲۰۲۶:
- تقابل ژئواکونومیک از رتبه ۹ به رتبه ۱ رسیده است.
- رکود اقتصادی ۸ رتبه صعود کرده است.
- نگرانی درباره پیامدهای هوش مصنوعی در افق ۱۰ ساله جهش چشمگیری داشته است.
این تغییرات نشان میدهد ذهنیت رهبران جهان نسبت به سال قبل چگونه تغییر کرده است.
۴. ریسکها چگونه بر یکدیگر اثر میگذارند؟
گزارش فقط فهرستی از تهدیدها ارائه نمیدهد؛ بلکه نشان میدهد ریسکها به هم متصل هستند.
برای مثال:
- جنگ میتواند زنجیره تأمین را مختل کند.
- اختلال زنجیره تأمین میتواند تورم ایجاد کند.
به همین دلیل این گزارش برای سناریونویسی و آیندهپژوهی بسیار ارزشمند است.
چرا این گزارش برای مدیران اهمیت دارد؟
هدف گزارش این نیست که بگوید «چه اتفاقی حتماً خواهد افتاد»، بلکه میخواهد به مدیران کمک کند بپرسند:
- اگر این ریسک رخ دهد، کسبوکار ما چه آسیبی میبیند؟
- چه سیگنالهایی را باید رصد کنیم؟
- برای هر سناریو چه برنامه جایگزینی داریم؟
- چه فرصتهایی ممکن است از دل این تغییرات ایجاد شود؟
به همین دلیل بسیاری از شرکتهای بزرگ، از جمله بانکها، شرکتهای انرژی، صنایع فناوری و شرکتهای مشاوره، از این گزارش بهعنوان یکی از ورودیهای اصلی برنامهریزی استراتژیک، مدیریت ریسک و سناریونویسی استفاده میکنند.
ارزش واقعی این گزارش در این است که نبض نگرانیهای رهبران جهان را نشان میدهد. این گزارش آینده را پیشبینی نمیکند، بلکه تصویری از مهمترین عدمقطعیتهایی ارائه میدهد که مدیران جهانی آنها را جدی میدانند.
اما نسخه 2026 این گزارش چه اطلاعاتی را در اختیار ما قرار میدهد؟
«رقابت ژئواکونومیک» جایگزین جهانیشدن شد
گزارش Global Risks Report 2026 مجمع جهانی اقتصاد، تصویری از آیندهای ارائه میدهد که در آن دیگر «همکاری جهانی» محور اصلی اقتصاد نیست؛ بلکه رقابت میان قدرتها، استفاده از ابزارهای اقتصادی بهعنوان سلاح و شکلگیری بلوکهای جدید قدرت قواعد بازی را تعیین میکنند.
بر اساس این گزارش، «تقابل ژئواکونومیک» برای نخستین بار به مهمترین ریسک جهان در سال ۲۰۲۶ تبدیل شده و در کنار درگیریهای میان کشورها، قطبیشدن جوامع، اطلاعات نادرست و مخاطرات فناوری، چشماندازی پرابهام را برای اقتصاد جهانی ترسیم کرده است.
اما پرسش اصلی برای مدیران ایرانی این است که این تغییرات چه معنایی برای کسبوکارهای ایران دارد؟
ایران؛ فعالیت در محیطی که جهان تازه در حال ورود به آن است
بخش قابل توجهی از ریسکهایی که گزارش امسال به آنها اشاره میکند، برای بسیاری از سازمانهای ایرانی پدیدهای تازه نیست. سالها تجربه تحریم، نوسانات ارزی، اختلال در زنجیره تأمین، محدودیتهای تجاری و بیثباتیهای منطقهای باعث شده بسیاری از شرکتهای ایرانی پیش از دیگران با شرایط رقابت ژئواکونومیک زندگی کنند.
تفاوت امروز این است که همان شرایط اکنون در حال تبدیل شدن به واقعیت غالب اقتصاد جهانی است.
این تغییر، اگرچه مخاطرات جدیدی ایجاد میکند، اما در عین حال مزیتی نیز برای سازمانهایی است که پیشتر یاد گرفتهاند چگونه در محیطهای پرابهام تصمیمگیری کنند.
مهمترین پیام گزارش ریسکهای جهانی 2026: پایان عصر برنامهریزی خطی
یکی از مهمترین پیامهای گزارش این است که جهان وارد دورهای شده که در آن پیشبینیهای قطعی ارزش خود را از دست میدهند.
وقتی مهمترین ریسکهای جهان شامل رقابت قدرتها، جنگ، رکود اقتصادی، تورم، هوش مصنوعی و قطبیشدن اجتماعی است، دیگر نمیتوان تنها با یک برنامه پنجساله یا یک بودجه سالانه ثابت سازمان را مدیریت کرد.
در چنین شرایطی، سناریونویسی، آیندهنگاری و مدیریت عدمقطعیت از ابزارهای جانبی به قابلیتهای حیاتی مدیریت تبدیل میشوند.
چهار هشدار از گزارش ریسکهای جهانی 2026 که مدیران ایرانی نباید نادیده بگیرند
۱. زنجیره تأمین دیگر قابل اتکا نیست.
تقابل ژئواکونومیک میتواند دسترسی به مواد اولیه، فناوری، تجهیزات و بازارهای صادراتی را در مدت کوتاهی تغییر دهد. سازمانهایی که تنها به یک تأمینکننده یا یک مسیر تجاری وابسته هستند، بیش از گذشته آسیبپذیر خواهند بود.
۲. ریسک اقتصادی دوباره به اولویت مدیران بازگشته است.
افزایش رتبه رکود، تورم و حباب داراییها نشان میدهد مدیریت نقدینگی، سرمایه در گردش و ساختار مالی باید دوباره در مرکز تصمیمگیری مدیران قرار گیرد.
۳. هوش مصنوعی دیگر فقط یک فرصت نیست.
گزارش نشان میدهد نگرانی درباره پیامدهای هوش مصنوعی با سرعت زیادی در حال افزایش است. برای سازمانها، چالش تنها استفاده از AI نیست؛ بلکه مدیریت ریسکهای آن، از امنیت اطلاعات تا تغییر مهارتهای نیروی انسانی، اهمیت فزایندهای پیدا کرده است.
۴. سرمایه اجتماعی به یک دارایی راهبردی تبدیل شده است.
افزایش قطبیشدن اجتماعی و گسترش اطلاعات نادرست میتواند اعتماد مشتریان، کارکنان و ذینفعان را بهشدت تحت تأثیر قرار دهد. سازمانهایی که ارتباط شفاف و اعتمادآفرین برقرار نکنند، با هزینههای بیشتری مواجه خواهند شد.
از مدیریت بحران تا ساختن سازمانهای تابآور
نکته قابل توجه گزارش این است که برخلاف بسیاری از گزارشهای ریسک، صرفاً به تهدیدها نمیپردازد؛ بلکه بر آمادگی سازمانها برای مواجهه با آینده نیز تأکید دارد.
برای مدیران ایرانی، مهمترین درس این گزارش شاید این باشد که تابآوری دیگر به معنای تحمل بحران نیست؛ بلکه توانایی سازگاری سریع، تصمیمگیری در شرایط عدمقطعیت و تبدیل تهدیدها به فرصتهای جدید است.
سازمانهایی که از امروز سناریوهای مختلف آینده را طراحی کنند، وابستگیهای راهبردی خود را کاهش دهند، زنجیره تأمین را متنوع سازند، ریسکهای فناوری را مدیریت کنند و تصمیمگیری را بر مبنای آیندهنگری توسعه دهند، در رقابت سالهای پیشرو موقعیت بهتری خواهند داشت.
جمعبندی
گزارش ریسکهای جهانی ۲۰۲۶ نشان میدهد جهان وارد دورهای از رقابت ژئوپلیتیکی، بیثباتی اقتصادی و شتاب فناوری شده است؛ دورهای که در آن مزیت رقابتی تنها در اختیار سازمانهای بزرگ نخواهد بود، بلکه به سازمانهایی تعلق میگیرد که بهترین آمادگی را برای مواجهه با عدمقطعیت دارند.
برای مدیران ایرانی، این گزارش بیش از آنکه صرفاً تصویری از آینده جهان باشد، تأییدی است بر اینکه دوران تصمیمگیری بر اساس فرض ثبات به پایان رسیده و زمان سرمایهگذاری بر آیندهنگری، سناریونویسی و تابآوری سازمانی فرا رسیده است.