شرایط آب و هوایی این روزها تنها بر برنامه ریزی روزمره ما اثرگذار نیست. بلکه با تبدیل شدن به ریسک اقلیمی، فضای کسب و کار را نیز تحت تاثیر قرار می دهد.
بارشهای هفته گذشته در نقاط مختلف کشور، بهویژه در تهران، بار دیگر توجهها را به تأثیر شرایط آبوهوایی بر زندگی روزمره و فعالیتهای اقتصادی جلب کرد. در کشوری که با محدودیت منابع آب و دورههای طولانی خشکسالی مواجه است، بارندگی اتفاقی ارزشمند و امیدوارکننده محسوب میشود؛ بااینحال، بارشهای شدید در سطح شهر با ایجاد ترافیکهای سنگین، آبگرفتگی، انسداد برخی مسیرها و اختلال در رفتوآمد، دشواریهای قابلتوجهی برای شهروندان و فعالان اقتصادی ایجاد کرد.
برای بسیاری از افراد، رسیدن به محل کار یا انجام فعالیتهای روزانه به دلیل شرایط جوی و اختلال در زیرساختهای حملونقل با تأخیر و دشواری همراه شد.
اما مسئله به همینجا ختم نمیشود. این تغییرات و رخدادهای شدید آبوهوایی، صرفاً عاملی برای افزایش زمان رفتوآمد یا ایجاد اختلال در زندگی شهری نیستند؛ آنها میتوانند مستقیماً بر تولید، لجستیک، زنجیره تأمین، تأمین انرژی و تداوم فعالیت بنگاههای اقتصادی اثر بگذارند.
تغییرات اقلیمی و مخاطرات ناشی از آن، به یکی از موضوعات مهم در دستور کار مدیریت ریسک جهانی تبدیل شدهاند. گزارشهای بینالمللی، از جمله گزارش اخیر فوربس درباره النینوی قدرتمند و پیامدهای احتمالی آن، نشان میدهند که رخدادهای اقلیمی میتوانند آثار گستردهای بر اقتصاد، زیرساختها و فعالیتهای تولیدی داشته باشند.
از منظر مشاوره مدیریت، اهمیت این موضوع در آن است که ریسک اقلیمی دیگر صرفاً یک مسئله زیستمحیطی نیست؛ بلکه به یکی از عوامل اثرگذار بر عملکرد، رقابتپذیری و تابآوری کسبوکارها تبدیل شده است.
تغییرات اقلیمی؛ فراتر از یک مسئله زیستمحیطی
تغییرات اقلیمی به تغییرات بلندمدت در الگوهای دما، بارش و سایر مؤلفههای اقلیم اشاره دارد. این تغییرات میتوانند فراوانی، شدت یا توزیع جغرافیایی برخی مخاطرات آبوهوایی را تحت تأثیر قرار دهند.
در کنار روندهای بلندمدت اقلیمی، رخدادهایی مانند موجهای گرما، سرمای شدید، بارشهای حدی، سیلاب و خشکسالی نیز میتوانند خسارتهای قابلتوجهی ایجاد کنند.
یکی از نمونههای مهم در این زمینه، پدیده النینو (El Niño) است. النینو بخشی از چرخه طبیعی اقلیمی موسوم به نوسان جنوبی النینو (ENSO) است که با تغییر دمای سطح آب اقیانوس آرام استوایی، میتواند الگوهای گردش جو و بارش را در مناطق مختلف جهان تحت تأثیر قرار دهد.
در گزارش فوربس با عنوان Historic El Niño Continues To Shatter Records. What’s Next? به قدرت کمسابقه رویداد النینوی مورد بحث و پیامدهای احتمالی آن اشاره شده است. در این گزارش، موضوعاتی مانند افزایش دمای اقیانوسها، تغییر فعالیت طوفانها، بارندگیهای شدید و سیلاب در بخشهایی از آمریکای جنوبی و آثار احتمالی این پدیده بر شرایط جوی سالهای ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ مطرح شدهاند.
اهمیت این گزارش برای مدیران کسبوکار صرفاً در ابعاد هواشناسی آن نیست. مسئله اصلی، زنجیرهای از پیامدهای اقتصادی است که میتواند از یک رخداد اقلیمی آغاز شود و بخشهای مختلف اقتصاد را تحت تأثیر قرار دهد.
برای مثال، بارندگی شدید در یک منطقه ممکن است به اختلال در حملونقل منجر شود؛ این اختلال میتواند تأمین مواد اولیه یک واحد تولیدی را به تأخیر بیندازد و در ادامه، برنامه تولید، تعهدات تحویل و جریان نقدی بنگاه را تحت تأثیر قرار دهد.
به همین دلیل، مخاطرات اقلیمی باید بهعنوان یکی از مؤلفههای محیط ریسک کسبوکار مورد توجه قرار گیرند.
ریسک اقلیمی چگونه به کسبوکارهای ایرانی منتقل میشود؟
ایران به دلیل شرایط جغرافیایی، اقلیمی و زیرساختی، با مجموعهای از مخاطرات محیطی مواجه است. خشکسالی، کمبود آب، بارشهای شدید در برخی مناطق، سیلاب، موجهای گرما و سرمای غیرمعمول، هرکدام میتوانند به شیوهای متفاوت بر فعالیتهای اقتصادی اثر بگذارند.
در این میان، محدودیتهای موجود در زیرساختهای انرژی و حملونقل نیز ممکن است شدت پیامدهای این مخاطرات را افزایش دهند.
برای درک بهتر موضوع، میتوان مسیرهای اصلی انتقال ریسک اقلیمی به بنگاهها را در چند حوزه بررسی کرد.
اختلال در لجستیک و زنجیره تأمین
یکی از نخستین حوزههایی که در برابر رخدادهای شدید آبوهوایی آسیبپذیر است، شبکه حملونقل و لجستیک است.
بارشهای سنگین، سیلاب و انسداد مسیرهای ارتباطی میتوانند جریان جابهجایی کالا و مواد اولیه را مختل کنند. این مسئله بهویژه برای بنگاههایی که به تأمین مستمر مواد اولیه، قطعات یا تجهیزات وابسته هستند، اهمیت زیادی دارد.
برای مثال، توقف موقت یک مسیر ارتباطی ممکن است باعث تأخیر در ورود مواد اولیه به کارخانه شود. اگر موجودی انبار برای چنین شرایطی پیشبینی نشده باشد، اختلال در حملونقل میتواند به توقف خط تولید منجر شود.
پیامدهای این وضعیت به یک بنگاه محدود نمیماند؛ زیرا تأخیر در تحویل محصول به مشتریان، تعهدات قراردادی، برنامه توزیع و حتی اعتبار تجاری شرکت را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
بنابراین، مدیریت ریسک اقلیمی باید علاوه بر محل استقرار کارخانه یا انبار، مسیرهای تأمین و توزیع و وابستگیهای لجستیکی بنگاه را نیز در بر گیرد.
توقف تولید و اختلال در تأمین انرژی
یکی دیگر از مسیرهای مهم انتقال ریسک اقلیمی به کسبوکارها، ارتباط میان شرایط آبوهوایی و مصرف انرژی است.
دورههای گرمای شدید معمولاً با افزایش تقاضا برای برق و استفاده بیشتر از تجهیزات سرمایشی همراه هستند. در مقابل، سرمای شدید میتواند تقاضا برای گاز و سایر حاملهای انرژی را افزایش دهد.
در شرایطی که زیرساختهای تأمین انرژی با محدودیت مواجه باشند، این تغییرات میتوانند فشار بیشتری بر شبکه وارد کنند و احتمال اعمال محدودیت در تأمین انرژی صنایع و واحدهای تولیدی را افزایش دهند.
برای بنگاههای اقتصادی، مسئله صرفاً افزایش هزینه انرژی نیست. قطع یا محدودیت تأمین برق و گاز میتواند برنامه تولید را مختل کند، هزینههای راهاندازی مجدد تجهیزات را افزایش دهد، به کیفیت محصولات آسیب بزند و زمان تحویل سفارشها را به تأخیر بیندازد.
در چنین شرایطی، حتی بنگاههایی که از نظر مالی و مدیریتی عملکرد مناسبی دارند، ممکن است با محدودیتهایی مواجه شوند که خارج از کنترل مستقیم آنهاست.
تهدید داراییها و زیرساختهای سازمان
سیلاب، بارشهای شدید، گرمای غیرمعمول و سایر مخاطرات اقلیمی میتوانند داراییهای فیزیکی سازمان را نیز در معرض خطر قرار دهند.
کارخانهها، انبارها، مراکز توزیع، تجهیزات صنعتی، تأسیسات انرژی و زیرساختهای ارتباطی ممکن است در برابر برخی از این مخاطرات آسیبپذیر باشند.
برای مثال، استقرار یک مرکز تولیدی در منطقهای با احتمال بالای آبگرفتگی، بدون پیشبینی تمهیدات حفاظتی مناسب، میتواند ریسک توقف فعالیت و خسارت به تجهیزات را افزایش دهد.
این موضوع اهمیت ارزیابی ریسک اقلیمی را در تصمیمهای سرمایهگذاری و مکانیابی پروژهها نشان میدهد.
اختلال در فعالیت منابع انسانی و کاهش بهرهوری
نیروی انسانی نیز از پیامدهای شرایط آبوهوایی مصون نیست.
بارشهای شدید و اختلال در حملونقل شهری میتوانند دسترسی کارکنان به محل کار را دشوار کنند. گرمای شدید نیز ممکن است بر سلامت، تمرکز و بهرهوری کارکنان، بهویژه در محیطهای صنعتی و فضاهای باز، اثر بگذارد.
در شرایط سرمای شدید یا محدودیت انرژی نیز ممکن است فعالیت برخی واحدهای سازمانی با اختلال مواجه شود.
بنابراین، برنامهریزی منابع انسانی و مدیریت تداوم فعالیت باید شرایط آبوهوایی را نیز در نظر بگیرد.
ریسک اقلیمی؛ یک ریسک منفرد یا مجموعهای از ریسکهای بههمپیوسته؟
یکی از ویژگیهای مهم مخاطرات اقلیمی، ماهیت زنجیرهای و بههمپیوسته پیامدهای آنهاست.
برای مثال، یک بارش شدید ممکن است در ابتدا صرفاً یک رخداد جوی به نظر برسد؛ اما پیامدهای آن میتواند در چند سطح گسترش پیدا کند:
زنجیره انتقال ریسک اقلیمی به کسبوکار
رخداد شدید آبوهوایی
بارش شدید، سیلاب، موج گرما یا سرمای غیرمعمول
اختلال در زیرساختها
حملونقل، انرژی، ارتباطات و تأسیسات
اختلال در عملیات بنگاه
تأخیر تأمین، توقف تولید و کاهش بهرهوری
پیامدهای اقتصادی و مالی
افزایش هزینه، کاهش درآمد و خسارت به داراییها
تهدید تداوم کسبوکار و رقابتپذیری
این زنجیره نشان میدهد که ریسک اقلیمی را نمیتوان صرفاً در قالب یک ریسک محیطزیستی یا عملیاتی محدود کرد.
یک رخداد آبوهوایی ممکن است بهصورت همزمان ریسکهای عملیاتی، مالی، لجستیکی، منابع انسانی و حتی اعتباری را فعال کند.
به همین دلیل، مواجهه با ریسک اقلیمی به یک نگاه سیستمی و هماهنگی میان حوزههای مختلف مدیریت سازمان نیاز دارد.
۴. بنگاهها چگونه باید برای مواجهه با ریسکهای اقلیمی آماده شوند؟
از منظر مشاوره مدیریت، مواجهه مؤثر با ریسک اقلیمی نیازمند آن است که این موضوع از سطح واکنشهای مقطعی و مدیریت بحران فراتر برود و در نظام مدیریت ریسک و برنامهریزی راهبردی سازمان جایگاه مشخصی پیدا کند.
پنج اقدام زیر میتوانند مبنای مناسبی برای ارتقای آمادگی بنگاهها باشند.
۴.۱. شناسایی و ارزیابی ریسکهای اقلیمی
نخستین گام، شناسایی مخاطراتی است که میتوانند فعالیت سازمان را تحت تأثیر قرار دهند.
این ارزیابی باید شامل بررسی موقعیت جغرافیایی تأسیسات، آسیبپذیری زیرساختها، وابستگی به منابع آب و انرژی، مسیرهای تأمین و توزیع و شرایط محیطی مناطق عملیاتی باشد.
نکته مهم این است که ارزیابی ریسک نباید فقط بر احتمال وقوع یک رخداد متمرکز باشد؛ بلکه باید شدت پیامدهای آن بر فعالیت سازمان را نیز در نظر بگیرد.
۴.۲. توسعه برنامه تداوم کسبوکار
برنامه تداوم کسبوکار (Business Continuity Plan) باید مشخص کند که سازمان در صورت بروز اختلال جدی چگونه فعالیتهای حیاتی خود را حفظ یا در کوتاهترین زمان ممکن بازیابی میکند.
برای مثال، بنگاه باید از پیش مشخص کرده باشد که در صورت قطع برق، انسداد مسیرهای تأمین، آبگرفتگی تأسیسات یا محدودیت دسترسی کارکنان، چه اقداماتی انجام خواهد شد.
تعیین فعالیتهای حیاتی، اولویتهای بازیابی، مسئولیت واحدها و منابع جایگزین از اجزای مهم این برنامه هستند.
۴.۳. استفاده از برنامهریزی سناریومحور
اتکا به یک پیشبینی واحد از شرایط آینده، میتواند آسیبپذیری سازمان را افزایش دهد.
برنامهریزی سناریومحور به مدیران کمک میکند چند وضعیت احتمالی را بررسی کنند و پیامدهای هرکدام را برای عملیات، هزینهها و عملکرد سازمان بسنجند.
برای نمونه، یک واحد صنعتی میتواند سناریوهای مختلفی از محدودیت انرژی، اختلال در حملونقل یا کمبود منابع آب را طراحی کند و برای هرکدام پاسخ مدیریتی مناسبی در نظر بگیرد.
۴.۴. افزایش تابآوری زنجیره تأمین
وابستگی بیش از حد به یک تأمینکننده، یک مسیر حملونقل یا یک منطقه جغرافیایی میتواند آسیبپذیری بنگاه را افزایش دهد.
شناسایی نقاط بحرانی زنجیره تأمین، تنوعبخشی به منابع تأمین، بررسی مسیرهای جایگزین و تعیین سطح مناسب موجودی اقلام حیاتی، از اقداماتی هستند که میتوانند تابآوری زنجیره تأمین را افزایش دهند.
۴.۵. لحاظکردن ریسک اقلیمی در تصمیمهای سرمایهگذاری
ریسک اقلیمی باید از مراحل اولیه طراحی و ارزیابی پروژههای سرمایهگذاری مورد توجه قرار گیرد.
مکانیابی پروژه، نوع فناوری، طراحی زیرساختها، دسترسی به منابع آب و انرژی و میزان آسیبپذیری تأسیسات در برابر مخاطرات محیطی، همگی میتوانند بر عملکرد بلندمدت سرمایهگذاری اثر بگذارند.
نادیدهگرفتن این عوامل در مرحله طراحی، ممکن است در آینده هزینههای سنگینی برای اصلاح، مقاومسازی یا حتی جابهجایی تأسیسات به بنگاه تحمیل کند.
۵. تغییرات اقلیمی باید وارد دستور کار مدیریت ارشد شود
یکی از اشتباهات رایج در مواجهه سازمانها با تغییرات اقلیمی، محدودکردن این موضوع به واحد محیط زیست، HSE یا مسئولیت اجتماعی است.
این واحدها میتوانند نقش مهمی در شناسایی و مدیریت مخاطرات داشته باشند؛ اما تصمیمگیری درباره پیامدهای راهبردی ریسک اقلیمی نیازمند مشارکت مدیریت ارشد و هماهنگی میان حوزههای مختلف سازمان است.
برای مثال، ارزیابی آسیبپذیری زنجیره تأمین باید با مشارکت واحدهای خرید، لجستیک، تولید و مدیریت ریسک انجام شود. تصمیم درباره سرمایهگذاری در زیرساختهای مقاومتر نیز به همکاری واحدهای مالی، فنی و برنامهریزی استراتژیک نیاز دارد.
بنابراین، ریسک اقلیمی باید در نظام حاکمیت ریسک سازمان (Enterprise Risk Management) جایگاه مشخصی داشته باشد و در گزارشدهی و تصمیمگیریهای مدیریتی منعکس شود.
در این چارچوب، مدیریت ارشد باید اطمینان حاصل کند که:
- مخاطرات اقلیمی در فرایند شناسایی و ارزیابی ریسک سازمان لحاظ شدهاند.
- وابستگیهای حیاتی سازمان به زیرساختها و منابع طبیعی شناسایی شدهاند.
- برنامههای تداوم کسبوکار و بازیابی فعالیتها بهروز هستند.
- تصمیمهای سرمایهگذاری با توجه به آسیبپذیریهای محیطی اتخاذ میشوند.
- مسئولیت مدیریت این ریسکها میان واحدهای مرتبط بهدرستی توزیع شده است.
در واقع، مواجهه با ریسک اقلیمی نیازمند عبور از رویکرد واکنشی و حرکت به سمت مدیریت پیشدستانه و یکپارچه است.
جمعبندی: تابآوری کسبوکارها بدون شناخت ریسک اقلیمی ممکن نیست
تغییرات اقلیمی و رخدادهای شدید آبوهوایی، دیگر صرفاً موضوعاتی مرتبط با محیط زیست نیستند. این عوامل میتوانند از مسیر اختلال در زیرساختها، لجستیک، تأمین انرژی و منابع انسانی، عملکرد بنگاههای اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهند.
برای کسبوکارهای ایرانی نیز مواجهه با این مخاطرات، به دلیل محدودیتهای زیرساختی، شرایط منابع آب و انرژی و وابستگی بخشهایی از اقتصاد به شرایط محیطی، اهمیت ویژهای دارد.
در چنین شرایطی، تابآوری سازمانی به معنای توانایی صرف برای ادامه فعالیت در زمان بحران نیست؛ بلکه مستلزم شناخت پیشدستانه مخاطرات، ارزیابی آسیبپذیریها، طراحی سناریوهای جایگزین و ایجاد قابلیت بازیابی فعالیتهای حیاتی است.
تغییرات اقلیمی را نمیتوان از دستور کار مدیریت کسبوکار حذف کرد. سازمانهایی که امروز برای شناخت و مدیریت این ریسکها اقدام میکنند، آمادگی بیشتری برای حفظ تداوم فعالیت، صیانت از سرمایهگذاری و مواجهه با شرایط نامطمئن آینده خواهند داشت.
