اروپا برای دههها نماد توان صنعتی، مهندسی پیشرفته و کیفیت تولید در جهان بوده است. از کارخانههای خودروسازی آلمان تا صنایع داروسازی، ماشینآلات صنعتی و تجهیزات پیشرفته، بسیاری از معتبرترین نامهای صنعت جهان در این قاره شکل گرفتهاند. اما امروز وضعیت رقابپذیری صنعتی در آن چگونه است؟
اما امروز پرسشی جدی پیش روی اقتصاد اروپا قرار دارد: چرا اقتصادی با چنین سابقه صنعتی، زیرساختهای پیشرفته و سرمایه انسانی توانمند، برای حفظ جایگاه رقابتی خود با دشواری مواجه شده است؟
این پرسش زمانی اهمیت بیشتری پیدا کرد که در سپتامبر ۲۰۲۴، ماریو دراگی، رئیس سابق بانک مرکزی اروپا، گزارشی با عنوان آینده رقابتپذیری اروپا منتشر کرد؛ گزارشی که به یکی از اسناد مهم سیاستگذاری اقتصادی و صنعتی اتحادیه اروپا تبدیل شد.
دراگی هشدار داد که بدون اصلاحات ساختاری، افزایش سرمایهگذاری و تقویت نوآوری، اروپا ممکن است نتواند سطح رفاه و جایگاه رقابتی خود را در اقتصاد جهانی حفظ کند.
اما آیا این به معنای افول صنعت اروپاست؟ برای پاسخ، باید میان قدرت صنعتی موجود و توانایی حفظ رقابتپذیری در آینده تفاوت قائل شویم.
پرونده ویژه «اروپا در آزمون رقابتپذیری» | قسمت اول
گزارش دراگی؛ هشدار از درون اقتصاد اروپا
در سال ۲۰۲۳، کمیسیون اروپا از ماریو دراگی خواست آینده رقابتپذیری اتحادیه را بررسی کند. نتیجه این مأموریت، گزارشی بود که در ۹ سپتامبر ۲۰۲۴ منتشر شد و مجموعهای از چالشهای ساختاری اقتصاد اروپا را شناسایی کرد.
مهمترین موضوعات مطرحشده در گزارش شامل رشد کند بهرهوری، عقبماندگی در برخی فناوریهای جدید، هزینههای بالای انرژی، ضعف سرمایهگذاری، محدودیتهای تأمین مالی و وابستگیهای راهبردی در زنجیرههای تأمین بود.
یکی از برجستهترین برآوردهای گزارش، نیاز اروپا به سالانه حدود ۷۵۰ تا ۸۰۰ میلیارد یورو سرمایهگذاری اضافی برای تحقق اهداف راهبردی آن بود. این برآورد معادل حدود ۴٫۴ تا ۴٫۷ درصد تولید ناخالص داخلی اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۳ است.
باید توجه داشت که این رقم، برآورد نیاز سرمایهگذاری برای اجرای برنامه تحول پیشنهادی است؛ نه میزان زیان اقتصادی اروپا یا یک کسری بودجه بالفعل.
اهمیت گزارش دراگی در آن است که مسئله رقابتپذیری را به یک صنعت یا یک بحران کوتاهمدت محدود نمیکند. از این منظر، اروپا با مجموعهای از تغییرات ساختاری روبهروست که به شیوه خلق ارزش در اقتصاد جهانی مربوط میشوند.
شکاف بهرهوری؛ مسئلهای فراتر از ساعت کار و تعداد کارکنان
یکی از مهمترین شاخصهای رقابتپذیری، بهرهوری نیروی کار است؛ یعنی میزان ارزش اقتصادی تولیدشده در برابر منابع کاری بهکارگرفتهشده.
بر اساس گزارش سالانه بازار واحد و رقابتپذیری کمیسیون اروپا در سال ۲۰۲۶، بهرهوری نیروی کار اتحادیه اروپا، با معیار تولید ناخالص داخلی به ازای هر ساعت کار و تعدیل برابری قدرت خرید، در سال ۲۰۲۴ معادل ۷۸٫۵ درصد سطح آمریکا بوده است.
این شاخص به معنای آن نیست که کارکنان اروپایی کمتر تلاش میکنند یا کیفیت کار آنها پایینتر است. بهرهوری اقتصادی علاوه بر نیروی انسانی، به فناوری، سرمایهگذاری، ساختار صنایع، اندازه بنگاهها، زیرساختها و شیوه سازماندهی فعالیتهای اقتصادی بستگی دارد.
برای مثال، وقتی اقتصاد آمریکا سهم بیشتری از فعالیتهای دیجیتال مقیاسپذیر و شرکتهای بزرگ فناوری داشته باشد، این تفاوت در ترکیب فعالیتها میتواند بر بهرهوری کل اقتصاد اثر بگذارد.
بانک مرکزی اروپا نیز در تحلیلهای خود تأکید کرده که شکاف فناوریهای اطلاعات و ارتباطات و تفاوت عملکرد این بخش، از عوامل مهم فاصله رشد بهرهوری میان آمریکا و اروپا بوده است.
بنابراین مسئله اصلی، صرفاً کار بیشتر یا کاهش هزینه نیروی انسانی نیست؛ بلکه توانایی اقتصاد برای تولید ارزش بیشتر از طریق فناوری، سرمایه، نوآوری و سازماندهی بهتر فعالیتهاست.
اروپا و آمریکا؛ رقابت بر سر فناوری و مقیاس
اقتصاد آمریکا در چند دهه اخیر توانسته است از رشد شرکتهای بزرگ فناوری، بازار سرمایه عمیق و گسترش خدمات دیجیتال بهره ببرد.
در مقابل، یکی از چالشهای اروپا این است که بسیاری از کسبوکارهای نوآور آن برای عبور از مرحله رشد اولیه و تبدیلشدن به شرکتهایی با مقیاس جهانی با دشواری مواجهاند.
وجود بازارهای مالی و مقرراتی متفاوت در کشورهای عضو، پیچیدگی توسعه فرامرزی و محدودیت دسترسی به سرمایه رشد، از موانعی هستند که در گزارشهای نهادهای اروپایی مورد توجه قرار گرفتهاند.
در سپتامبر ۲۰۲۶، بانک مرکزی اروپا در تحلیلی درباره اندازه بنگاهها نشان داد که اگر توزیع اشتغال میان شرکتهای کوچک و بزرگ در اروپا مشابه آمریکا بود، با ثابتبودن بهرهوری هر گروه، حدود یکسوم شکاف بهرهوری دو اقتصاد در این مدل قابل توضیح بود.
این یافته به معنای آن نیست که بزرگترکردن شرکتها بهتنهایی تمام مشکل را حل میکند. بلکه نشان میدهد توانایی رشد و مقیاسپذیری بنگاهها یکی از عوامل ساختاری مؤثر بر رقابتپذیری است.
از نگاه مدیریت استراتژیک، این موضوع یک پیام مهم دارد: موفقیت در خلق یک ایده یا فناوری، با موفقیت در توسعه آن به یک کسبوکار بزرگ و پایدار یکسان نیست.
اروپا و چین؛ تغییر قواعد رقابت صنعتی
اگر چالش اروپا در برابر آمریکا بیشتر در شکاف بهرهوری و قدرت اقتصاد دیجیتال آشکار میشود، رقابت با چین در زنجیرههای تأمین، مقیاس تولید و برخی صنایع راهبردی نمود برجستهتری دارد.
چین طی دهههای گذشته از یک مرکز بزرگ تولید کالا به بازیگری مهم در توسعه فناوری صنعتی، باتری، خودروهای برقی و تجهیزات مرتبط با گذار انرژی تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، اروپا با رقیبی مواجه است که تنها از مزیت هزینه تولید برخوردار نیست، بلکه در بخشهایی از زنجیره ارزش، فناوری، ظرفیت صنعتی و سرعت توسعه محصول نیز سرمایهگذاری کرده است.
این تحول برای صنایع باسابقه اروپایی اهمیت دارد. مزیتهایی مانند کیفیت مهندسی، اعتبار برند و شبکه فروش همچنان ارزشمندند؛ اما ممکن است در صنعتی که فناوری محوری، زنجیره تأمین و انتظارات مشتری در حال تغییر است، دیگر بهتنهایی برای حفظ جایگاه بازار کافی نباشند.
صنعت خودرو یکی از روشنترین نمونههای این تغییر است که در قسمت سوم پرونده بهطور مستقل بررسی خواهیم کرد.
آیا اروپا واقعاً در حال صنعتیزدایی است؟
در تحلیل وضعیت اروپا باید از یک خطای مهم اجتناب کرد: تعمیم دشواریهای بعضی صنایع به کل اقتصاد صنعتی قاره.
آمار یورواستات نشان میدهد ارزش واقعی محصولات صنعتی فروختهشده در اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال قبل ۲٫۹ درصد افزایش یافته است؛ پس از دو سال کاهش در ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴.
این بهبود البته در تمام صنایع یکسان نبود. تولید محصولات غذایی و ماشینآلات رشد داشت، درحالیکه برخی بخشها مانند صنایع شیمیایی و محصولات فلزی با کاهش مواجه شدند.
پس نمیتوان نتیجه گرفت که صنعت اروپا بهطور یکپارچه در حال فروپاشی است. اروپا همچنان از صنایع پیشرفته، ظرفیتهای پژوهشی، زیرساختهای باکیفیت و شرکتهای قدرتمند جهانی برخوردار است.
مسئله اصلی این است که آیا این ظرفیتهای موجود میتوانند به همان سرعتی که رقابت جهانی تغییر میکند، بازآفرینی شوند؟
به بیان دیگر، کاهش نسبی مزیت رقابتی در برخی حوزهها با نابودی توان صنعتی تفاوت دارد.
پنج عامل ساختاری در آزمون رقابتپذیری اروپا
با کنار هم قراردادن یافتههای گزارش دراگی، کمیسیون اروپا و بانک مرکزی اروپا، میتوان پنج عامل اصلی را شناسایی کرد:
۱. رشد ناکافی بهرهوری
در اقتصادی که رشد بهرهوری کند باشد، حفظ افزایش دستمزد واقعی، سودآوری و سطح رفاه در بلندمدت دشوارتر میشود. اروپا نیاز دارد فناوریهای جدید را با سرعت بیشتری در فعالیتهای اقتصادی به کار بگیرد.
۲. محدودیت رشد شرکتهای نوآور
ایجاد کسبوکارهای نوآور مهم است؛ اما اگر این شرکتها نتوانند سرمایه جذب کنند و به مقیاس جهانی برسند، بخش مهمی از ظرفیت اقتصادی نوآوری محقق نخواهد شد.
۳. فشار هزینه انرژی
هزینه انرژی برای صنایع انرژیبر، از جمله فلزات، مواد شیمیایی و برخی تولیدکنندگان مواد اولیه، عامل مهمی در رقابتپذیری است. شوکهای انرژی میتوانند تصمیمهای سرمایهگذاری و محل استقرار تولید را تحت تأثیر قرار دهند.
۴. پیچیدگی نهادی و مقرراتی
اتحادیه اروپا بازار واحد بزرگی دارد، اما تفاوتهای اجرایی و موانع باقیمانده میان کشورهای عضو میتوانند هزینه توسعه کسبوکار و فعالیت فرامرزی را افزایش دهند.
۵. تغییر سریع فناوری و زنجیره ارزش
در فناوریهایی مانند هوش مصنوعی و خودروهای برقی، رقابت فقط درباره کیفیت محصول نیست. دسترسی به داده، زیرساخت محاسباتی، باتری، تأمینکنندگان و توان تجاریسازی نیز در تعیین جایگاه بنگاهها نقش دارند.
این عوامل به هم مرتبطاند. برای مثال، محدودیت تأمین مالی میتواند توسعه فناوری را کند کند و سرعت پایین رشد بنگاهها به نوبه خود بر بهرهوری اثر بگذارد.
اروپا چه واکنشی نشان داده است؟
گزارش دراگی صرفاً یک هشدار باقی نماند.
کمیسیون اروپا در ژانویه ۲۰۲۵ چارچوبی با عنوان قطبنمای رقابتپذیری (Competitiveness Compass) معرفی کرد که سه محور اصلی دارد:
- کاهش شکاف نوآوری با رقبای جهانی
- پیوندزدن کربنزدایی و گذار انرژی با حفظ رقابتپذیری صنعتی
- کاهش وابستگیهای راهبردی و تقویت امنیت اقتصادی
در گزارش رقابتپذیری سال ۲۰۲۶ نیز موضوعاتی مانند افزایش سرمایهگذاری پژوهش و توسعه، رفع موانع بازار واحد و تقویت توان رشد شرکتهای نوآور همچنان از اولویتهای اتحادیه اروپا هستند.
بنابراین اروپا نسبت به مسئله بیتفاوت نیست. پرسش اصلی درباره سرعت، انسجام و اثربخشی اجرای اصلاحات است؛ موضوعی که در قسمت ششم پرونده بررسی خواهد شد.
درس مدیریتی؛ موفقیت گذشته چگونه به محدودیت آینده تبدیل میشود؟
تجربه اروپا یک مسئله آشنا را در ابعادی بسیار بزرگتر نشان میدهد.
بسیاری از بنگاههای اقتصادی مزیت رقابتی خود را بر اساس شرایطی ساختهاند که در گذشته وجود داشته است: یک فناوری مسلط، ساختار مشخص هزینه، رفتار نسبتاً ثابت مشتریان یا زنجیره تأمین قابل پیشبینی.
اما با تغییر این شرایط، ممکن است همان قابلیتهایی که زمانی عامل موفقیت بودهاند، دیگر برای رقابت کافی نباشند.
برای مثال، شرکتی که سالها در تولید یک محصول با فناوری موجود به بهرهوری بالایی رسیده، ممکن است در مواجهه با فناوری جایگزین، نیازمند سرمایهگذاری، مهارت و مدل عملیاتی متفاوتی باشد.
این موضوع به معنای کنارگذاشتن مزیتهای گذشته نیست؛ بلکه ضرورت بازنگری در آنها را نشان میدهد.
برای مدیران، سه پرسش در این زمینه اهمیت دارد:
۱. چه بخشی از مزیت رقابتی فعلی سازمان به شرایطی وابسته است که ممکن است تغییر کند؟
۲. آیا سازمان صرفاً در حال بهینهسازی فعالیتهای موجود است یا برای توانمندیهای موردنیاز آینده نیز سرمایهگذاری میکند؟
۳. آیا سرعت یادگیری، تصمیمگیری و تغییر سازمان با سرعت تحولات بازار متناسب است؟
پاسخ به این پرسشها میتواند نشانههایی از آسیبپذیریهای راهبردی بنگاه را آشکار کند.
جمعبندی؛ بحران اروپا، هشداری درباره ماهیت مزیت رقابتی
اروپا هنوز یکی از قطبهای مهم اقتصاد و صنعت جهان است. اما گزارشهای رسمی نشان میدهند که این اتحادیه با چالشهایی جدی در رشد بهرهوری، سرمایهگذاری فناوری، مقیاسپذیری شرکتها و برخی زنجیرههای صنعتی مواجه است.
این چالشها به معنای پایان قدرت صنعتی اروپا نیستند؛ بلکه نشان میدهند برخورداری از منابع، فناوری و سابقه موفقیت، بدون توانایی انطباق با تغییرات، برای حفظ مزیت رقابتی کافی نخواهد بود.
برای مدیران کسبوکار، مهمترین درس آن است که مزیت رقابتی یک دارایی دائمی نیست. این مزیت باید پیوسته ارزیابی، تقویت و متناسب با تغییر محیط بازآفرینی شود.
در قسمت دوم پرونده «اروپا در آزمون رقابتپذیری» بررسی میکنیم که چرا اروپا با وجود ظرفیتهای علمی و پژوهشی، در رقابت هوش مصنوعی با آمریکا و چین با شکافهایی جدی مواجه شده است.
